Paunang Salita sa aklat na Mga Nilay at Akda sa Pagsilang ng Bansa

PAUNANG SALITA

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Taon 1995 iyon nang mula sa isang imbitasyon ay nakadaupang palad ko ang grupong Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan (Kamalaysayan) na noon ay Kampanya Para sa Kamalayan sa Kasaysayan. 

Enero 5, 1995, kaarawan ng isang kasama sa youth sector, si Juday, nang dumating si Roy Cabonegro sa tanggapan ng National Federation of Student Councils (NFSC) sa Dapitan. Sa mga inimbitahan niya roon ay ako lang ang nagkainteres. Imbitasyon iyon sa pulong ng Environmental Advocacy Students Collective (EASC) kung saan nahalal ako sa pamunuan sa kalaunan. Mula roon, naimbitahan na ako sa Kamayan para sa Kalikasan Forum sa Kamayan Restaurant sa Edsa at buwan-buwan nang dumadalo roon. 

Doon ko nakilala si Ed Aurelio "Ding" C. Reyes na siyang pasimuno ng Kamalaysayan. Doon na rin nagsimula ang interes ko sa gawain at isyung pangkasaysayan. Isang magaling na guro at historyador si Sir Ding. Sa katunayan ay nakapaglathala na siya ng iba't ibang aklat pangkasaysayan, tulad ng nobelang Hulagpos!, nobelang Tasyo!, mahabang tulang Daloy: Talambuhay ng Taga-Ilog, ang Kamalaysayan: The Sense of History Imperative for Filipinos, Press freedom the people's right, at Demands of Dignity. 

Panahon iyon ng aking paghahanap marahil kung saan ako pupwesto sa buhay na ito. Nasa kolehiyo pa ako noon at kumukuha ng kursong BS Math, subalit nahilig sa kasaysayan at pagsusulat. Naging features and literary editor din ako ng dalawang taon sa campus paper ng aming pamantasan.

Sa tulong ng Kamalaysayan ay nalathala ang una kong aklat, ang Macario Sakay, Bayani, na inilunsad sa UP Manila noong Setyembre 13, 2007, kasabay ng ika-100 anibersaryo ng pagbitay kina Macario Sakay at Lucio De Vega. Hanggang tuluy-tuloy na akong makagawa ng mga aklat pangkasaysayan. 

Ikalawa kong aklat ang Ka Popoy: Working Class Hero, na inilunsad sa UP Bahay ng Alumni, Pebrero 6, 2009, kung saan napaslang si Filemon "Popoy" Lagman. Ikatlo'y ang talambuhay at salin ko ng mga akda ni Comandante Ernesto “Che” Guevara, isang rebolusyonaryong taga-Argentina na tumulong sa tagumpay ng rebolusyong Cubano, kasama ng dakilang Fidel Castro, noong 1959. Ikaapat ang Liwanag at Dilim ni Gat Emilio Jacinto, ang magiting na bayaning Katipunerong kilala rin sa taguring Pingkian at Dimas Ilaw. Ikalima ang Bonifacio 150 na inilunsad noong Nobyembre 30, 2013, kasabay ng ika-150 kaarawan ng bayani at Supremong si Gat Andres Bonifacio. Ikaanim ang Lean Alejandro, na nilathala kasabay ng ika-30 anibersaryo ng pagpaslang kay Lean, noong Hulyo 2017. Ikapito ang 12-pahinang pamphlet ukol kay Gregoria “Oriang” de Jesus, Marso 2018. Ang Tinig ng Dukha ni Ka Pedring Fadrigon ang pangwalo, na nalathala noong Oktubre 2020. Pangsiyam itong munting libretong Mga Nilay at Akda sa Pagsilang ng Bansa (Birth of the Nation) ngayong Agosto 2026.

Nakabinbin pa ang planong pagsasalibro ng Talambuhay at mga sulatin ni Crisanto Evangelista; ang Talambuhay ni Teodoro Asedillo na ang anak niyang si Nanay Rosa ay minsan ko nang nakadaupang palad sa Laguna; ang Talambuhay ni Heneral Luciano San Miguel; at ang Talambuhay ni Heneral Licerio Geronimo, na ang apo ay minsan ko nang nakadaupang palad sa San Mateo, Rizal.

Malimit banggitin noon ni Sir Ed Aurelio Reyes ang hinggil sa 'Birth of the Nation' subalit nang sinasaliksik ko na ang kanyang mga blog ay hindi ko makita, o marahil ay nalalampasan ko iyon nang di ko alam. Namatay siya noong 2015.

Kaya mula roon ay nagsaliksik na ako sa iba pang historyador kung ano ba at kailan ba ang masasabing "opisyal" na petsa ng pagkakatatag ng bansa. Mula sa mga saliksik, samutsaring akda, tulad ng mga sanaysay, maikling kwento at tula, ang aking isinulat at tinipon. Kaya nga masasabi kong ang mga naritong akda ay mula sa mahabang panahon ng pananaliksik at paghahanap, paglalakbay at pagbabasa ng mga aklat, pagtunganga sa alapaap at kisame, pagninilay at pagkatha. 

Kaya inilathala ko rito ang mga yugto-yugto o natapos kong maikling kwento at sanaysay hinggil sa aking mga nasaliksik. Marami akong aklat na sinangguni. Subalit ang saliksik nina Dra. Milagros Guerrero, Emmanuel Encarnacion at Ramon Villegas ang nagpatimo sa akin kung kailan ba ang Birth of the Nation, bagamat hindi nila direktang sinabi na iyon ang Birth of the Nation.

Ang isa sa nagbanggit ng "birth of the nation" ay nabasa ko sa Kahimyang fb page, sa paksang Abril 12, 1895 na Unang Sigaw sa Pamitinan. Ayon sa Kahimyang, "The event on April 12, 1895, at Pamitinan Cave in Montalban is often cited by historians as the "First Cry"  or the  true  first declaration of  Philippine independence, predating the more famous Cry of Pugad Lawin by over a year. While the 1898 declaration in Kawit is the official national holiday, the Pamitinan incident represents the raw, revolutionary birth of the Filipino nation as conceived by the Katipunan."

Para sa akin, eksakto iyon, subalit walo lamang silang Katipunerong kumakatawan sa buong bansa sa deklarasyong iyon. Gayunman, mas pinapaboran ko ang isinulat nina Guerrero, Encarnacion at Villegas, na sa sama-samang pagpunit ng sedula ng mga Katipunero, kasama ang taumbayan, bilang hudyat ng himagsikan, ang Katipunan ay naging ganap nang rebolusyonaryong pamahalaan. Ibig sabihin, nabuo na ang bansa. Aking sinipi rito ang kanilang isinulat: "On 24 August 1896, Andres Bonifacio convened tha Kataastaasang Kapulungan or National Assembly of the Katipunan in Melchora Aquino’s barn in barrio Banlat, then part of Kalookan. Assembled were the members of the Kataastaasang Kapulungan (Supreme Council), as well as the pangulo (heads) of the sangunian (supra-municipal) and balangay (chapter) units. There they made three major decisions. First, they declared a nationwide armed revolution to win freedom from Spain. Second, they established a national government. And third, they elected officials who would lead the nation and the army."

Sa dokumentong iyon ay nasusulat din ang mga sumusunod:

A nation is born 

The Spanish historian Manuel Sastron describes the revolution as a “rebellion of the Tagalogs against Spanish domination;” he also refers to the Tagalog rebels.” But it is clear that the 1896 revolution was a national endeavor. 

Written and published in 1896, the Katipunan’s Cartilla defined its major objectives:

Ang kabagayan pinaguusig ng katipunang ito ay lubos at dakila at mahalaga; papagisahin ang loob at kapisan ang lahat ng tagalog. *Sa pamamagitan ng isang mahigpit na panunumpa, upang sa pagkakaisang ito’y magkalakas na iwasak ang masinsing tabing na nakakabulag sa kaisipan at matuklasan ang tunay na landas ng Katuiran at Kaliwanagan. 

*Sa salitang tagalog katutura’y ang lahat nang tumubo sa Sangkapuluang ito; sa makatuid, bisaya man, iloko man, kapangpangan man, etc., ay tagalog din.

Gayunpaman, pauna pa lang ito. Hindi pa tapos ang mga saliksik hangga't hindi nagkakasundo ang mga historyador at naisabatas ito. Baka hindi pa ito ang Birth of the Nation kung pagdedebatehan pa ito ng mga historyador. Ang mahalaga, hindi maiwan o makalimutan ang isyung ito sa kasaysayan ng pagbubuo ng bansa. Dapat masagot talaga ito at maisabatas kung kinakailangan. Panimula pa lamang ang libretong ito upang buksan ang usapin ng Pagkakabuo ng Bansa. Ika nga, kung may deklarasyon ng paglaya ng bansa noong ika-12 ng Hunyo 1898, ito’y dahil may nabuong bansa. Kung kailan talaga ito’y mahalagang ating mapag-usapan, gunitain at ipagdiwang. Maraming salamat.

PAHABOL: 

Lahat halos ng nariritong maikling kwento, sanaysay, tula at saliksik ay unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), kung saan ang inyong abang lingkod ang nahalal na sekretaryo heneral sa ikalimang pambansang kongreso nito noong Setyembre 16, 2018. Wala na kasi ang mga dati kong sinusulatang pahayagang Obrero ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), ang publikasyong Maypagasa ng Sanlakas, at ang magasing Ang Masa ng Partido Lakas ng Masa (PLM). Kaya maraming salamat sa KPML at sa Taliba ng Maralita!

Sa pagkatha ng mga maikling kwento, mas naging prinsipyo ko nang ang taumbayan dapat ang bida, at walang Superman, Batman, Spiderman, Catwoman, Wonder Woman, o Darna. At wala ring Captain America, Captain Philippines, o Captain Barbell na may kapangyarihan dahil pawang gawa-gawa lang o pantasya ang mga iyon. 

Taumbayan ang bida. Sambayanan ang bida. Uring manggagawa ang bida. Siyang tunay, ang pagiging bida ng taumbayan ay nakita ko sa Unang Pag-aalsang Edsa kung saan kasama ko ang aking ama. Walang bida kundi ang sambayanang sa sama-samang pagkilos ay napatalsik nila ang diktador. Kaya ipinapakita ko sa mga kathang mababasa ninyo rito, taumbayan lagi ang bida, mga taong di kilala subalit malaki ang inambag sa lipunan: manggagawa, maralita, kababaihan, magsasaka, OFW, at iba pang aping saray ng lipunan, lalo na ang tinatawag na sagigilid o nasa laylayan. Tanging sa sama-sama o kolektibong pagkilos lang makakamit ang tagumpay. Ika nga sa isang awit, "wala tayong maaasahang Bathala o Manunubos, pagkat ang ating kaligtasan ay nasa ating pagkilos".

Tulad din ng pagkakabuo ng bansa noong punitin ng mga Katipunero ang kanilang mga sedula at ang Katipunan ay matransporma na bilang rebolusyonaryong pamahalaan, walang iisang bida kundi ang taumbayan. Nagkataon lang na kinikilala natin si Gat Andres Bonifacio dahil sa kanyang pamumuno. Subalit kung wala ang taumbayan at ang mga kasapi ng Katipunan, marahil wala rin siya.

Sinulat sa Sampaloc, Maynila.

Agosto 15, 2026

Paunang Salita sa aklat na TINIG NG DUKHA, Katipunan ng mga Akda ni Ka Pedring Fadrigon

PAUNANG SALITA

ni Gregorio V. Bituin Jr., sekretaryo heneral ng KPML

Maraming naiwang akda si Pedrito “Ka Pedring” Fadrigon, pambansang pangulo ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML). Kaya nang mamatay siya noong Oktubre 6, 2019, isa sa naging pasiya ng patnugutan ng pahayagang Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng KPML, ay ang ilathala ang kanyang mga akda, lalo ang kolum niyang Tinig ng Dukha sa Taliba ng Maralita mula Setyembre 2018. Noong Setyembre 16, 2018 ang ikalimang Pambansang Kongreso ng KPML na muling nagluklok kay Ka Pedring sa pagkapangulo.

Bukod pa sa kolum sa Taliba, mayroon pa siyang sulatin na nahalukay ko sa internet, na isinama ko rito.

Hindi ko lang naipon ay ang kanyang mga sulatin sa dyaryo ng SAMANAFA (Samahan ng Maninindang Nagkakaisa sa Fabella) na dalawang pahinang buwanang pahayagang back-to-back sa short bond paper na ipinapa-riso ng isang ream. Salitan kami ng namayapang Larry Perez Jr. sa paggawa ng dyaryong ito.

Ang pagtitipon at paglalathala ng kanyang aklat ay ginawa para sa unang anibersaryo ng kanyang kamatayan sa Oktubre 2020. Nagawa iyon. Inipon lahat ng kanyang sulatin, ni-retype ang teksto, naghanap ng litrato, ni-layout ang aklat, naghanap ng pondo, ako na ang nag-bookbinding, pina-cut sa labas. Bale apatnapung aklat iyon. Ibebenta ko sana bawat aklat sa kanyang mga kasamahan sa Mandaluyong, pati na sa mga kasama sa KPML, sa Zone One Tondo Organization (ZOTO), sa Piglas Kabataan (PK), at maging sa mga taga-NAPC (National Anti-Poverty Commission).

Apatnapung librong manu-mano kong ginawa. Apatnapung aklat lamang dahil iyon ang kasya sa pondong hawak ko. Subalit nangyari ang hindi inaasahan. Nawala ang apatnapung librong iyon. Nalimutan ko sa sasakyan. Marahil dahil sa pagod at antok ay hindi ko na naalala o dahil sa dami ng problema sa bahay at sa buhay ay kung anu-ano ang nasa isip. Naalala ko lang pagbaba ko ng dyip. Kung hindi sa bus papuntang Monumento ay sa dyip papuntang Letre ko naiwan iyon. Natulala ako. Naalala kong umiiyak ako noon. Hindi dahil sayang ang mga librong mabebenta, kundi nakapanghihinayang na nawala iyon ng gayon na lamang.

Tanda ko’y nakalupagi ako sa harap ng National Book Store ng Malabon City Square nang may kumalabit sa akin. Bakit daw ako umiiyak at sinabi kong naiwan ko sa sinakyan ko ang pinaghirapan kong aklat ni Ka Pedring. Hindi ko na matandaan kung sino siya. Baka gwardya sa National o isang lider-maralitang kakilala ko. Hindi ko na batid kung ilang minuto o may isang oras ba ako sa gayong katayuan. Hanggang naisipan kong sumakay na ng tricycle papuntang Tomana dahil may pulong kami ng mga lider ng KPML.

Naalala ko’y tahimik lamang ako noon. Di halos makausap. Paano ko ba sasabihing nawala ang isang sorpresa sana sa kanila?

Nabatid ni misis ang nangyari at sinabi niyang huwag akong mag-alala at babalik din iyon, na siya kong pakonsuwelo. Di ko iyon muling nilathala. Tila pilit ko na lang kinalimutan ang mga nangyari.

Ilang taon ang lumipas hanggang magbantay ako kay misis sa ospital, hanggang sa siya’y mawala sa aking piling. Sadyang kayhirap mawalan ng minamahal. Nasa bingit ako ng matinding depresyon. 

Sa aking pag-iisa, natagpuan ko ang aking sarili na nagbabasa ng mga dati kong nabiling aklat, katha ng katha ng tula, sinubukang maggitara at gumawa ng ilan kong komposisyong kanta na tinawag kong tulawit (tula at awit), pagkatha ng mga tanaga-baybayin o mga tulang isinulat ko sa panulat ng ating mga ninuno - ang baybayin, nagsulat ng tula, maikling kwento, sanaysay, dagli, at bukrebyu, na pinasa ko sa magasing Liwayway subalit di ko na nasubaybayan kung may nalathala, pagdalo at pagsasalita sa rali, at  minsan ay pagbigkas ng tula sa rali at iba pang pagtitipon. Hanggang naging tambayan ang Metropolitan Theater upang manood ng libreng palabas, pati na sa panonood sa PETA, Mowelfund, Videotheque, Cine Adarna, at UP Film Center ng mga libreng palabas. Sa UP, kung may bayad man, P200 sa regular, at P150 sa senior, estudyante at PWD, binabayad ko’y P150 lang, hindi regular, sa pagsasabing pultaym na aktibista ako, at pinapayagan naman akong manood. Maraming salamat. 

Ilang beses din ako sa National Museum at halos nalibot ko na ang tatlong building niyon: ang National Museum of Fine Arts, ang National Museum of Anthropology, at ang National Museum of Natural History na magkakatabi lang sa Luneta sa Maynila. Kumuha ng litrato, kumatha ng tula’t sanaysay hinggil sa ilan kong nakita roon.

Nitong Pebrero o Marso 2026, sa isang palabas sa UP Film Center, pagkatapos ng palabas ay may tanungan portion doon. Nasa entablado  ang mga  direktor at  artistang gumanap. Nagtanong ako at nagpakilala. Ako si Greg, isang pultaym na aktibista at sekretaryo heneral ng KPML. Nasagot naman ang aking tanong. Matapos iyon ay may lumapit at kumausap sa akin. Di ko na matandaan ang kanyang pangalan kung Marita, Marissa o Melissa ba na taga-Cavite. Sabi’y nabasa niya ang libro ni Ka Pedring ng KPML at ito ang nagsilbing inspirasyon nila upang ipaglaban ang kanilang karapatan sa paninirahan. Tinanong ko kung saan niya nabili ang libro. Di raw niya iyon binili. May nagbigay lang daw niyon sa kanya. Pakiramdam ko’y tulala ng panahong iyon kaya wala na akong naitanong pa hanggang siya’y magpaalam at ako’y nakinig pa rin sa mga tanungan. Tila ba ipinaalala niyon na dapat muli akong maglathala ng mga aklat, lalo na ang nawala kong 40 kopya ng aklat ni Ka Pedring.

Ilang linggo pa ang lumipas at nagunita ko muli ang usapang iyon. At isang araw, kalagitnaan ng Mayo, ay bumangon akong puno ng sigla at may panibagong lakas. Muli akong nagsaliksik, tinipon at tinipa ang mga akda ni Ka Pedring, bagamat di ko na tanda ang ilan pang detalye ng unang aklat maliban sa petsang Oktubre 2020 iyon nalathala dahil iyon ang unang anibersaryo ng kanyang kamatayan.

Gayunpaman, batid kong iba ang itsura ng unang aklat, na sa palagay ko’y mas maraming pahina kaysa sa inilathala ngayon. Mas marami siyang sulatin doon, na wala sa aklat na ito dahil di ko na makita ang iba pa niyang sulatin. Ang ginamit ko pa sa pagdisenyo ng unang aklat ay ang pagemaker. Wala na akong pagemaker ngayon, at kahit sa mga computer shop ay wala na ring pagemaker bagamat may ibang app na pandisenyo subalit aaralin ko pa dahil hindi ko kabisado. Ang ginamit ko sa pagdisenyo ng buong aklat na ito, pati pabalat nito, ay Microsoft Word document. Kaya ako’y humihingi ng paumanhin kung anuman ang naging kulang o mga kakulangan sa edisyong ito.

Ang Tinig ng Dukha ni Ka Pedring Fadrigon ang pangwalong aklat sa serye ng mga kilalang rebolusyonaryo sa kasaysayan na aking isinaaklat. Una'y ang Macario Sakay, Bayani, na ang unang edisyon ay nilunsad sa UP Manila sa sentenaryo ng pagbitay kina Sakay, Setyembre 13, 2007. Ikalawa'y ang Ka Popoy: Working Class Hero, na nilunsad sa UP Bahay ng Alumni, Pebrero 6, 2009, kung saan napaslang si Filemon "Ka Popoy" Lagman. Ikatlo'y ang talambuhay at salin ko ng mga akda ni Comandante Ernesto “Che” Guevara, isang rebolusyonaryong taga-Argentina na tumulong sa tagumpay ng rebolusyong Cubano, kasama ang dakilang Fidel Castro, noong 1959. Ikaapat ang Liwanag at Dilim  ni Gat Emilio Jacinto, na isinulat ng magiting na bayaning Katipunerong kilala sa taguring Pingkian at Dimas Ilaw. Ikalima’y ang Bonifacio 150 na inilunsad noong Nobyembre 30, 2013, kasabay ng ika-150 kaarawan ng bayani at Supremong si Gat Andres Bonifacio. Ikaanim ang Lean Alejandro, na nilathala kasabay ng ika-30 anibersaryo ng pagpaslang kay Lean noong 2017. Ikapito ang 12-pahinang pamphlet ukol kay Gregoria “Oriang” de Jesus, Marso 2018.

Nakabinbin pa ang planong pagsasalibro ng Talambuhay at mga sulatin ni Crisanto Evangelista; ang Talambuhay ni Teodoro Asedillo na ang anak niyang si Nanay Rosa ay minsan ko nang nakadaupang palad sa Laguna; ang Talambuhay ni Heneral Luciano San Miguel; at ang Talambuhay ni Heneral Licerio Geronimo, na ang apo ay minsan ko nang nakadaupang palad sa San Mateo, Rizal.

Ilan pang nais kong isalibro’t proyektuhin, bukod sa pagsasalibro ng mga kolum sa Taliba ng Maralita ni Ruen “Ka Kokoy” Gan, pangulo ngayon ng KPML, ay ang mga interbyu sa mga lider-maralita, pati kasaysayan ng mga matitinding laban at pakikibaka ng mga maralita laban sa demolisyon at isyu ng paninirahan, tulad ng Mariana, North Triangle, Sitio Mendez, Welfareville sa Mandaluyong, Pasig, Antipolo, Lupang Arenda, Tulos sa Caloocan, ang Mahabang Parang at ang Botong Francisco (kapangalan ng isa nating National Artist) sa Angono, Brgy. Jose Corazon de Jesus (kapangalan ng idolo kong makata), Gulayan sa Malabon, mga nasunugan sa Navotas na nalipat sa Bulacan, mga galing sa Tondo Foreshore na nalipat sa Dagat-Dagatan, mga lider-maralita sa Bacolod, Cebu, Mindanao, atbp. Subalit marahil ay matagal pa ito.

Sa ngayon, narito ang ikalawang edisyon ng aklat ni Ka Pedring. Mga nalathalang bagong libro, na sana’y di na maiwanan sa sasakyan at mawala. Inihanda ito upang mabasa ng kasalukuyang mga lider-maralita at ng mga susunod pang henerasyon ng mga aktibista ang mga sulating ito ni Ka Pedring, pati kasaysayan ng mga laban ng maralita. Ang aklat na ito’y iingatan ko na ngayon. Ibebenta ko muna ay sampu, at iiwan ang iba sa bahay. Pag naubos iyon, ibebenta ko muli ay sampu. Hanggang makagawa ako ng paulit-ulit nito.

Ang munting aklat na ito ay taaskamao at taospusong iniaalay sa lahat ng lider-maralitang patuloy na nakikibaka mula noon hanggang ngayon upang baguhin ang bulok na sistemang nagdala sa kanila sa dusa.

Nawa’y makatulong at magsilbing inspirasyon ang librong ito sa mga nakikibakang maralita para sa kanilang karapatan sa paninirahan at hustisyang panlipunan. Lalo na sa panahon ngayong naisabatas na ang RA 12216 (NHA Act of 2025), at ang 4PH (Pambansang Pabahay para sa Pamilyang Pilipino o EO34) na di naman para sa mga maralita.

Sinulat ng petsang Mayo 17, 2026,  inedit Hunyo 4, 2026

Pambungad sa 40-pahinang libretong "Mga Tula at Kwento sa Klima"

PAMBUNGAD

ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ang munting aklat na ito ng Mga Tula at Kwento sa Klima ay naglalaman ng dalawampu’t isang tula at walong maiikling kwento. Ang mga tulang narito ay natipon ko sa aking baul nang matagal na panahon na ngayon lang malalathala habang ang ilan sa mga tula at ang walong maikling kwento ay unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), kung saan nahalal akong sekretaryo heneral nito noong Setyembre 2018.

Pinroyekto ito bilang paalala para sa apat na mahahalagang araw sa kalendaryo hinggil sa usaping klima - Abril 22 (Earth Day), Hunyo 5 (World Environment Day), Hunyo 8 (World Oceans Day), at Setyembre 26 (Save Sierra Madre Day). Ang unang Earth Day ay ginanap noong Abril 22, 1970, nang mag-organisa si Senador Gaylord Nelson ng isang pambansang demonstrasyon upang itaas ang kamalayan tungkol sa pagkasira ng kapaligiran. Ang World Environment Day (WED) ay itinatag noong 1972 ng United Nations sa Stockholm Conference on the Human Environment (Hunyo 5-16, 1972), na nagbunga ng talakayan hinggil sa ugnayan ng tao at ng kapaligiran. Pagkalipas ng isang taon, noong 1973, ginanap ang unang WED na may temang "Only one earth". Ang World Oceans Day ay isang pandaigdigang pagdiriwang tuwing Hunyo 8 upang itampok ang mahalagang papel na ginagampanan ng mga karagatan sa ating buhay at upang magbigay-inspirasyon din hinggil sa usaping konserbasyon. Ito’y opisyal na pinagtibay ng United Nations noong 2008, na nagsilbing pandaigdigang panawagan upang protektahan ang ekosistema ng karagatan, labanan ang polusyon ng plastik, at bawasan ang pagbabago ng klima. Ang Save Sierra Madre Day ay pinagtibay sa pamamagitan ng Proclamation 413 ni dating Pangulong Noynoy Aquino noong Hunyo 19, 2012, at itinalaga ang Setyembre 26 na Save Sierra Madre Day bilang paggunita sa pinsalang dulot ng Bagyong Ondoy noong 2009, na nagbibigay-diin sa mahalagang papel ng mga bundok bilang natural na panangga laban sa mga bagyo.

Isa ring kampanya ang munting aklat na ito upang pangalagaan natin ang ating kalikasan, at mapag-usapan ang isyu ng klima. Kahit sa pamamagitan man ng mga tula at kwento ay maipabatid ito sa masa.

Sadyang ang bawat tulang narito, pati ang mga maiikling kwento ay pinag-isipan at pinaghirapang kathain. Ibinatay ang mga akda sa mga danas, luha, lunggati at pakikibaka ng makata at mula sa mga talakayan hinggil sa klima, lalo na sa mga talumpati sa rali at mga pag-aaral.

Inaalay ko ang bawat tula’t kwentong ito sa mga nasalanta ng matitinding bagyo, tulad ng Ondoy, Yolanda, Ulysses, Tino, Uwan, atbp.

Inaalay ko rin ito sa alaala ng aking namayapang asawang si Liberty, isang registered social worker (RSW) at isa ring environmentalist at minsan nang naging board member sa Green Convergence, isang malawak na samahan ng iba’t ibang grupong makakalikasan. 

Inaalay din ito sa mga nakasama ko sa Climate Walk at iba pang lakaran para sa kalikasan. Inaalay din ito sa lahat ng mga nakikibaka at nananawagan ng Climate Justice sa lansangan man o sa sarili nilang adbokasya o pagkilos.

Inaalay din ito sa mga katutubong nangangalaga at nagtatanggol sa ating kalikasan, karagatan, at kabundukan, tulad ng Sierra Madre.

Lubos kong pinasasalamatan ang mga organisasyong naging bahagi ng aking paglalakbay, tulad ng The Featinean campus press, Kalipunan ng Malayang Kabataan (Kamalayan), Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ), Sanlakas, Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), Zone One Tondo Organization (ZOTO), Partido Lakas ng Masa (PLM), Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan (Kamalaysayan), Philippine Alliance of Human Rights Advocates (PAHRA), Ex-Political Detainees Initiative (XDI), IDefend, DAKILA - Philippine Collective for Modern Heroism, Association of Filipino Poets (ASFIPO), Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA), samahang Maso at Panitik, Kapatirang Umuugnay sa Sining at Panitikan (KAUSAP), EcoWaste Coalition, Ban Toxic, No Burn Pilipinas, Green Convergence, Saniblakas ng mga Aktibong Lingkod ng Inang Kalikasan (SALIKA), at marami pang iba. Maraming salamat sa mga ginamit na litrato sa libretong ito.

Pagpupugay sa inyo, mga kasama!

Nais ko ring pasalamatan ang mga nakilala’t nakadaupang palad sa mga pinuntahan at tinambayan kong mga lugar mula nang ako’y mabiyudo, tulad ng Printbiz, National Museum, at National Library, at sa panonood sa The Metropolitan Theater, sa Active Vista, sa UP Film Center at Cine Adarna, sa Videotheque, sa Sine Pop, at sa Mowelfund Film Institute.

Nawa’y makatulong ang mga tulang naririto, pati mga kinathang maiikling kwento, upang gawin natin ang nararapat para sa kaayusan at kapayapaan ng nag-iisa nating daigdig. Mabuhay kayo!

Mayo 29, 2026 sa Lungsod Quezon

TALAAN NG NILALAMAN

3 - Pambungad

Mga Tula

5 - Sala sa Init, Sala sa Lamig

6 - Si Yolanda ang mukha ng nagbabagong klima

7 - Habang may buhay, may baha?

10 - Usapan sa 2150

11 - Sigwa

14 - Muelmar Magallanes, Bayaning Manggagawa

15 - Ondoy at Karding

18 - Ang kagubatan at ang klima

19 - Sa Daigdigang Araw ng Kapaligiran

22 - Alasuwas

23 - Ang batang nagwagayway ng flag sa Climate Strike

24 - Hindi biro ang nagbabagong klima

25 - Lumalalang klima

28 - 1.5°C

29 - Kalikasan; Paalala't palala na ang kalikasan

32 - Pagninilay sa Climate Walk 2023

33 - Ang adhika ng Climate Walk

36 - Coal at korapsyon, wakasan!; Klima at korapsyon

37 - Krisis sa klima at panawagang wealth tax

Mga Kwento

8-9 - Magsabatas din ng National Liquid Waste ang pamahalaan

12-13 - Sa ikasampung anibersaryo ng bagyong Ondoy

16-17 - Katutubo, Klima, at Kaliwa Dam

20-21 - Sana'y sa Lungsod ng Tacloban ganapin ang COP 25

26-27 - Pagdatal ng bagyong Ulysses 30-31 - Ang pagtaas ng lebel ng dagat at ang 1.5°C

34-35 - Alagata’t dalumat sa Ikalawang Climate Walk 

38-39 - Maraming Salamat, Sierra Madre!

ANG MAKATA AT KWENTISTA

Si Gregorio V. Bituin Jr., ay anak ng amang Batangenyo at inang Karay-a mula Antique. Siya’y tubong Sampaloc, Maynila, at isang makata, manunulat, mananalaysay, pultaym na aktibistang Spartan, at tagasalin.

Hilig niyang mangampanya at maglakad para sa klima at kalikasan. Lumahok siya sa Climate Walk from Luneta to Tacloban mula Oktubre 2 - Nobyembre 8, 2014 para sa unang anibersaryo ng bagyong Yolanda. 

Lumahok din siya sa French leg ng Climate Pilgrimage from Rome to Paris mula Nobyembre 7 - Disyembre 14, 2015 kung saan nilagdaan ang Paris Agreenent sa COP 21. Lumahok din siya sa Climate Justice Walk from Manila to Tacloban mula Oktubre 8 -  Nobyembre 8, 2023 para sa ika-10 anibersaryo ng Yolanda.  

Lumahok din siya sa Lakad Laban sa Laiban Dam mula General Nakar, Quezon hanggang Maynila, Nobyembre 4-12, 2009; sa Martsa ng Magsasaka mula Sariaya, Quezon hanggang Maynila, Abril 12-21, 2016; at sa Alay-Lakad Laban sa Kaliwa Dam mula General Nakar, Quezon hanggang Maynila, Pebrero 15-23, 2023. 

Siya ay nag-aral at nagtapos sa poetry clinic na Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA) mula Setyembre 1, 2001 hanggang Marso 8, 2002. Siya rin ay lumahok sa writers’ workshop na Palihang Rogelio Sicat (PRS) Batch 15 sa UP Diliman, Hunyo 22-25, 2022.

Pambungad at Paunang Salita sa 40-pahinang libretong "Tula't Panawagan para sa Hustisyang Panlipunan"

PAMBUNGAD

ni Gregorio V. Bituin Jr.

PAGKATHA’T PAKIKIBAKA PARA SA HUSTISYANG PANLIPUNAN

Tuwing Pebrero 20 ay inaalala sa iba’t ibang panig ng daigdig ang World Day of Social Justice (Pandaigdigang Araw para sa Katarungang Panlipunan). Sa pamamagitan ng Resolusyon A/RES/62/10 ay pinagtibay ito ng United Nations General Assembly (UNGA)  sa ika-62 sesyon nito noong Nobyembre 26, 2007.

Bilang makata’t aktibistang pulitikal na nakikibaka para sa karapatang pantao at katarungang panlipunan,  naging bahagi na ng buhay ko ang samutsaring isyu ng manggagawa, maralita, kababaihan, vendor, kabataan, magsasaka, mangingisda, at iba pang nasa sektor ng sagigilid o nasa laylayan. Higit na rin akong tatlong dekadang nakikibaka, mula pa bilang manunulat sa pahayagang pangkampus, hanggang magpultaym. Nakahiligan ko na ang pagtula at pagsusulat ng mga sanaysay at maiikling kwento hinggil sa mga isyung panlipunan. Ika nga, kahit wala ako sa toreng garing ay patuloy akong nagsusulat sapagkat buhay ko na ang pagkatha, lalo na di lamang pagtalakay sa isyu, kundi pananawagan ng hustisya para sa mga pinagsasamantalahan at inaapi, at panawagang baguhin na ang bulok na sistema at maitayo ang isang lipunang patas, parehas at makatao, at sistemang walang pagsasamantala ng tao sa tao.

Kaya mahalaga sa aking matipon ang mga tulang naririto upang patuloy na ikampanya ang hustisyang panlipunan at paggalang sa karapatang pantao. Sa ganyang pagtingin, ikinakampanya kong kilalanin din at maglunsad ng malawakang pagkilos ang mamamayan tuwing Pebrero 20 bitbit ang mga isyu ng inhustisya at manawagan ng hustisya para sa lahat. Sa ating Saligang Batas ng 1987, ang pamagat ng Artikulo XIII ay Social Justice and Human Rights (Katarungang Panlipunan at mga Karapatang Pantao). Ibig sabihin ay magkaugnay ang dalawang ito. Subalit karaniwang nagrarali o kumikilos ang maraming tao upang gunitain ang Disyembre 10 taun-taon dahil ito’y Universal Human Rights Day (Pandaigdigang Araw ng Karapatang Pantao). Subalit walâ pang malawakang pagkilos upang kilalanin talaga ang napakahalagang araw ng World Day of Social Justice tuwing Pebrero 20.

Katarungan. Hustisya. Justice. Ang una’y wikang Filipino, mula sa salitang ugat na tarong sa salitang Bisaya. Ikalawa’y ang isina-Filipinong Justicia ng Espanyol. Ang ikatlo’y salitang Ingles. Subalit mas magaan, para sa akin, ang gamitin ang hustisya pagkat mas ito ang madaling maunawaan ng masa at karaniwang isinisigaw nila sa kalsada (sa pagkilos tulad ng rali).

Sa ating bansâ, may programa ng Social Justice si dating Pangulong Manuel Luis Quezon. Ayon sa pananaliksik, layon ng programang ito na bawasan ang kahirapan at tugunan ang lumalalang kaguluhan sa lipunan,  sa pamamagitan ng interbensyon ng gobyerno. Kabilang sa mga pangunahing hakbang ang pagpapatupad ng minimum na sahod, pagtatatag ng 8-oras na araw ng trabaho, paglikhâ ng isang Hukuman ng Ugnayang Pang-industriya para sa mga hindi pagkakaunawaan sa paggawâ, at marami pang iba. Kaya nga kasama sa libretong ito ang panawagan ng hustisya sa iba’t ibang saray ng lipunan. Kaya hindi lang indibidwal na paghingi ng katarungan kundi hustisya laban sa bulok na sistema ng lipunan.

Malawak ang usaping hustisyang panlipunan, subalit tinipon ko sa munting aklat na ito ang mga isyung nagawan ko ng tulâ, lalo’t mga isyu ng iwinalâ (desaparesido), tinokhang, walang prosesong pagpaslang sa tao, na parang tumitiris ng ipis, hustisya para sa kababaihan, obrero, maralitâ, vendor, kabataan, atbp.

Tunay na di sapat na matalakay ang malawak na isyung ito sa munting libreto ng mga tulâ. Subalit sinubukan ng makatâ ang anumang kaya niyang maitulâ. Ang mga akdang naririto (mga tulâ at isang maikling kwento) ay mulâ sa mahabang karanasan ng pakikibaka para sa karapatang pantao at hustisyang panlipunan. Ang lahat ng pagsisikap na ito’y inihahandog ng makatâ para sa lahat ng nananawagan ng hustisya.

Pebrero 1, 2026, Lungsod ng Maynila

Taospusong pasasalamat ay Sir Egay Cabalitan sa pagpapaunlak niyang magbigay ng Paunang Salita sa aklat kong ito. Muli, maraminag salamat!

PAUNANG SALITA

Edgardo Cabalitan Jr.

Secretary General

Philippine Alliance of Human Rights Advocates (PAHRA)

Ang aklat na hawak ninyo—“Tula’t Panawagan para sa Hustisyang Panlipunan”—ay hindi lamang kalipunan ng mga tula at sanaysay. Ito ay patunay na ang panulat, kapag inugat sa karanasan ng sambayanan, ay nagiging sandata; at ang tula, kapag isinulat mula sa paninindigan, ay nagiging panawagan.

Nakilala ko si Gregorio “Greg” Bituin Jr. hindi lamang bilang isang makata at manunulat, kundi bilang kapwa kabataang aktibista ng dekada ’90—isang henerasyong hinubog ng pag-igting ng mga tunggalian matapos ang diktadura, ng patuloy na kahirapan, at ng panibagong anyo ng panunupil sa ilalim ng huwad na demokrasya. Sa panahong iyon, ang pagiging kabataan ay hindi hiwalay sa pagiging mapag-usisa, mapanuri, at mapangahas. Si Greg ay isa sa mga nanindigan sa hanay na iyon—bitbit ang panulat, ang tula, at ang malinaw na paninindigang sosyalista.

Sa kanyang mga akda, malinaw na ang tula ay hindi hiwalay sa politika, at ang politika ay hindi maaaring ihiwalay sa buhay ng ordinaryong mamamayan. Ang mga tula at sanaysay sa koleksiyong ito ay sumasalamin sa mga karanasan ng manggagawa, maralita, kabataan, at iba pang inaapi—mga tinig na madalas itinutulak sa gilid ng kasaysayan. Hindi ito mga tulang naghahangad lamang ng aliw o estetika; bagkus, ito ay mga tulang nagtatanong, humahamon, at humihingi ng pananagutan.

Mahalaga ring ilagay sa konteksto ang mga akdang ito. Ang mga ito ay isinilang sa gitna ng nagpapatuloy na krisis sa karapatang pantao sa Pilipinas—mula sa kawalan ng lupa at disenteng trabaho, hanggang sa karahasan ng estado at kultura ng impunity.  Sa  ganitong  kalagayan,  ang pagsusulat ni Greg ay nagiging anyo ng pakikibaka: laban sa katahimikan, laban sa paglimot, at laban sa sistemang patuloy na lumilikha ng inhustisya.

Bakit mahalaga ang koleksiyong ito sa kasalukuyan? Sapagkat ang mga isyung tinatalakay nito ay nananatiling buhay—at sa maraming pagkakataon, lalong lumalala. Sa panahong sinusubukang baguhin o burahin ang kasaysayan, ang ganitong mga akda ay nagsisilbing paalala na ang hustisyang panlipunan ay hindi kusang ibinibigay; ito ay ipinaglalaban. Ang mga tula ni Greg ay nagsisilbing tulay sa pagitan ng nakaraan at kasalukuyan, at paanyaya sa susunod na henerasyon na ipagpatuloy ang pakikibaka.

Sa mga mambabasa, hinihikayat ko kayong basahin ang aklat na ito hindi lamang bilang panitikan, kundi bilang panawagan. Hayaan ninyong gambalain kayo ng mga salita, pukawin ang inyong konsensya, at hamunin ang inyong pananaw. Sapagkat sa huli, ang tunay na sukatan ng ganitong mga akda ay hindi kung gaano kaganda ang mga taludtod, kundi kung paano nito binabago ang ating pag-unawa at pagkilos bilang bahagi ng lipunan.

Ang “Tula’t Panawagan para sa Hustisyang Panlipunan” ay ambag ni Gregorio Bituin Jr. sa patuloy na laban para sa dignidad, karapatan, at katarungan. Isang ambag na karapat-dapat basahin, balik-balikan, at ipasaa.